سرخط خبرها
خانه / مکتوبات / بسته محتوایی و جزوه / بررسی ابعاد مختلف فرهنگی و اجتماعی برنامه ششم توسعه کشور | دکتر جمال یزدانی

بررسی ابعاد مختلف فرهنگی و اجتماعی برنامه ششم توسعه کشور | دکتر جمال یزدانی

تعارض ابعاد فرهنگی برنامه ششم با اسناد بالادستی، تناقض نظری و عدم انسجام محتوایی، ضعف در منطق اولویت‌بندی، عدم توجه به اثرات فرهنگی ابعاد دیگر؛
چهار آسیب برنامه ششم توسعه در حوزه فرهنگ از دیدگاه دکتر جمال یزدانی، دکترای رشته فرهنگ و ارتباطات از دانشگاه باقرالعلوم قم

 

• بحث دکتر جمال یزدانی در جلسه هفتگی تشکل مردمی فتیه:  دانلود pdf بحث دکتر جمال یزدانی


بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی ابعاد مختلف فرهنگی و اجتماعی برنامه ششم توسعه کشور

الف) اشکالات و ناکارآمدی برنامه‌های توسعه در کشور

  • تقریبا ۷۰سال سابقه برنامه ریزی با نگاه توسعه غربی در کشور وجود دارد. از آغاز سال ۱۳۲۷ پنج برنامه قبل انقلاب و پنج برنامه مربوط به بعد انقلاب است. اما تابحال میزان موفقیت و اثرگذاری این برنامه‌ها در جایی سنجیده نشده است و این امر ابهامی را میزان کارآمدی این برنامه‌ها ایجاد می‌کند. اما به‌طور مثال طبق گزارش‌های مختلف دولت، از برنامه سوم تا چهارم ۷۳ حکم اجرایی نشده است.تمام ۱۴ ماده فرهنگی برنامه پنجم تقریبا اجرایی نشده یا حداقل گزارشی از اجرای آن در دسترس نداریم. همانند بحث الگوی پیشرفت، پیوست فرهنگی، حمایت از تشکل‌های فرهنگی خودجوش و…
  • مدل برنامه‌ریزی توسعه پنجساله، در طول مدت عمر خود مدلی غیربومی محسوب می‌شود که مطابق نظریه‌های برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری چند دهه گذشته جهان است. بنابر تعیین رویکرد محوری کشور از سوی مقام معظم رهبری برای رسیدن به الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت، ضرورت داشت تا مدل برنامه‌ریزی مبتنی بر این رویکرد تغییر می‌نمود که متاسفانه همتی در قوای سه‌گانه نسبت به این امر مشاهده نمی‌شود.
  • فقدان رصد و ارزیابی مستمر و کیفی اجرای اسناد بر ناکارآمدی بیشتر این مدل موجود نیز دامن زده است. باید نهادی فرادستگاهی مدل این ارزیابی را طراحی و اجرا نماید تا نسبت به واقعی‌سازی اجرای برنامه‌ها بتوان ارزش‌گذاری نمود. در نسبت با چشم انداز بیست ساله یک وضع موجود در حوزه فرهنگی اجتماعی مشخص می‌کرد و بعد وجه تکیل کنندگی یا اصلاح کنندگی این برنامه را نشان می‌داد. مثلا می گفت اولویت‌های برنامه‌ای به خاطر این خلاها این موارد است. متاسفانه هر برنامه توسعه فارغ از میزان پیشرفت شاخصهای چشم انداز بیست ساله تدوین شده‌اند.
  • نگاه حداقلی به حوزه فرهنگ در همه برنامه‌های توسعه رایج بوده است، به‌طوری که در برنامه‌های اول و دوم اصلا بخش مستقلی بدان اختصاص نیافته است، در برنامه سوم بسیار حداقلی در بخش مجزایی بدان اشاره شده است. در برنامه‌های چهارم و پنجم ابعاد تفصیلی‌تر از حوزه فرهنگ مورد بحث قرار گرفته است. اما در برنامه ششم، فرهنگ بسیار تقلیل یافته و به ابعاد بسیار محدودی از گستره وسیع آن پرداخته شده است.

 

ب) تبیین ابعاد فرهنگی و اجتماعی لایحه برنامه ششم توسعه کشور

آنچه به عنوان ابعاد فرهنگی در این سند مطرح شده در پنج محور ذیل خلاصه می‌شود:

  • ایجاد امنیت برای فعالان فرهنگی، تسهیل و خصوصی سازی حوزه‌های مختلف فرهنگی، کاهش نظارت دولت بر فعالیت‌ها و محصولات فرهنگی.
  • در حوزه ورزش، حق پخش مسابقات تلویزیونی
  • در حوزه میراث فرهنگی از بعد مرمت واحیای آثار
  • رویکرد عدالت جنسیتی برای زنان در همه سطوح تصمیم‌گیری و اجرا
  • در حوزه آموزش، خصوصی‌سازی همه ابعاد و ایجاد زمینه مشارکت بین‌المللی، افزایش سهم پژوهش دستگاه‌ها، شفا‌ف‌سازی فعالیت‌های پژوهشی، حمایت از نخبگان در همه حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و هنری، حمایت و توسعه همه جانبه فعالیت‌های دانش‌بنیان.

 

ج) تعارض ابعاد فرهنگی برنامه ششم با اسناد بالادستی

  • در این لایحه به مهمترین سند یعنیسیاست های کلی برنامه ششم (ابلاغی رهبر معظم انقلاب) که باید مورد توجه قرار گیرد، کم توجهی شده است. به عنوان مثال چند مورد را ذکر کنیم:
     

    • در ماده ۷۰ سیاست‌های کلی، موضوع پیوست های فرهنگی مطرح شده که در لایحه برنامه ششم بدان اشاره‌ای نشده است.
    • در بند دوم ماده ۷۷ سیاست‌های کلی، مبحث تحول علوم انسانی ذکر شده که در لایحه ارائه شده وضعیت آن مشخص نشده است.
    • در ماده ۷۵ سیاست‌های کلی، «تحول در آموزش با تاکید بر دوران کودکی و نوجوانی» مطرح شده که در لایحه تنها بند ۱ ماده ۱۴ آن هم درباره خرید خدمات از تعاونی ها بحث شده است.
    • در ماده ۶۸ سیاست‌های کلی، در موضوع تبیین ارزش‌های انقلاب و دفاع مقدس، هیچ نکته‌ای اشاره نشده است.
    • در ماده ۴۵ سیاست‌های کلی، بحث سیاست های جمعیت مطرح شده که برنامه ششم در این باره ساکت است.

د) اشکالات درون محتوایی

تناقض نظری و عدم انسجام محتوایی

این لایحه فقدان نظریه مبتنی بر انقلاب اسلامی در حوزه‌های مختلف است، و حتی میان بخش‌ها هم نظریات متفاوت و بعضا متناقض پشت مواد به چشم می‌خورند. هم‌چنین بین مواد لایحه انسجام درونی وجود ندارد و سطوح ارائه شده مواد کاملا متفاوت‌اند. مثلا در برخی از مواد یک امر رویکردی مطرح شده است، اما در برخی دیگر امور کاملا جزئی و برنامه‌ای نوشته شده است.  منطق اولویت پیدا کردن برخی محور‌ها در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی هم مشخص نشده است و از این مواد قابل فهم نمی‌باشد. برخی از موارد عبارتند از:

  • در بند تعالی و مقاوم سازی فرهنگ، از میان سه محور یک محور به حق پخش مسابقات ورزشی توسط صداوسیما به فدراسیون ها پرداخت شده است. که نسبت میان این دو قابل فهم نمی‌باشد.
  • در ماده ۲۶ دولت برای تقویت نهاد خانواده از طریق عدالت جنسیتی برآمده است. که تناقض محتوایی این دو محور آشکار است.
  • در بند آموزشی لایحه، افتتاح شعب دانشگاه های معتبر بین المللی در طول اجرای برنامه ششم مطرح شده است. که تناقض آشکاری با حوزه توسعه علوم اسلامی و ایرانی و متناقض با ابعاد امنیتی باتوجه به تمرکز سرویس های امنیتی در شناسایی نخبگان می‌باشد.

ضعف در منطق اولویت‌بندی

  • اولویت‌بندی و ایجاد تمرکز راهبردی مهم‌ترین اصل در حوزه برنامه‌ریزی است. اولویت‌بندی به نگاه نظری و وضع موجود مسائل کشور باز‌ می‌گردد. در موضوعات پنج‌گانه مورد اشاره در لایحه برنامه به‌نظر می رسد به این دو منبع اساسی در اولویت‌بندی بی‌توجهی شده است. به‌طور مثال موارد ذیل قابل اشاره است:
  • موضوعات مهمی مانند: صدور انقلاب، سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی،دیپلماسی فرهنگی، کتابخوانی، حمایت مصرف و کالای فرهنگی، خانواده و حوزه‌‌های اجتماعی بخش‌هایی هستند که هیچ موضعی در برنامه نسبت به آن‌ها گرفته نشده است.
  • موضوعاتی چون لزوم تهیه پیوست فرهنگی برای طرح‌های مهم عمرانی ملی، حفاظت از میراث فرهنگی کشور با تاکید بر میراث فرهنگی انقلاب اسلامی قابلیت صدور احکام دائمی را دارند.
  • در حوزه ورزش، از میان همه مسائل و اولویت‌های آن مشخص نیست با چه مبنایی صرفا حق پخش رسانه‌ای مطرح شده است.

عدم توجه به اثرات فرهنگی ابعاد دیگر

اجرای سیاست‌های اقتصادی، امنیتی، قضایی و… همه دارای زمینه‌ها و تبعات جدی و عمیق فرهنگی هستند. پیوست فرهنگی راهکاری است که می‌تواند این تبعات را بسیار کاهش دهد. از نقاط حساسی که اولویت محوری برای پیوست فرهنگی دارند، تهیه پیوست فرهنگی سیاست‌های کلان است. بسیاری از مواد برنامه توسعه بدون در نظر گرفتن اثرات فرهنگی‌شان طراحی شده‌اند، و ضعیف بودن و حداقلی بودن لایه فرهنگی این سند هم خطر را در امکان‌ ورود آسیب‌های بیشتر به حوزه فرهنگ و جامعه ایرانی دوچندان می‌نماید. به همین جهت سیاست‌گذاران کلان حوزه فرهنگ نباید صرفا به اظهار نظر در مواد محدود به خود اکتفا نمایند بلکه با رویکرد فعالانه به بررسی و نقد دیگر ابعاد سند توسعه از زاویه فرهنگی و اجتماعی بپردازند.

پیشنهاد برای مدل تدوین مواد مرتبط با حوزه فرهنگی و اجتماعی

  • برای بازسازی برنامه شیوه نگارش و فضای برنامه جهت دقیق شدن و ایجاد تمرکز راهبردی به این شکل باشد:
    • اهداف برنامه عبارتند از….. (کدام یک از اولویت ها با نگاه به تمرکز اهداف)
    • به استناد تحقیقات، وضعیت موجود(بر اساس گزارش) در محورها و اهداف برنامه عبارتند از ………
    • به استناد مطالعات آینده‌پژوهانه توسط مراجع رسمی (روندها، فرصت‌ها، تهدیدها، پیشران‌ها) در محور برنامه عبارتند از…….
    • به استناد به موارد فوق و بر اساس مدل برنامه‌ریزی راهبردی …………. ماموریت و رویکرد برنامه عبارتند از …………. و تمرکز راهبردی ۵سال آینده در محورهای برنامه به شرح زیر است……

همچنین ببینید

استاد محمدی-فتیه

آسیب‌شناسی فعالیت‌های فرهنگی| ارائه‌ی بحث حجت‌الاسلام استاد محمدی در جلسه هفتگی فتیه

حجت‌الاسلام استاد محمدی، از دانش آموختگان مشهدی حوزه‌ی علمیه قم و از زمره‌ی شاگردان فیلسوف …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *